نگاه روانشناختی به محرم

برپایی مراسم و سوگواری برای امام حسین(ع) در نزد شیعیان، از اهمیت فراوانی برخوردار است؛ به طوری که برای شیعیان، اعتقاد به شریعت اسلام بدون پذیرش و سوگواری برای امام حسین(ع) چندان معنادار نیست. به همین دلیل، عزاداری برای امام حسین(ع) «برپا کردن مجالس سوگواری، پوشیدن جامه سیاه، بر سر و سینه زدن، اشک ریختن، نذر و احسان و...) صیغه نیایش و عبادت به خود گرفته و تا سطح عبادت خدا ارتقا یافته است.

در متون اسلامى و روایات منسوب به امامان شیعه، به طور فراوان به سوگواری و گریه کردن برای امام حسین(ع) سفارش شده و براى آن ثواب ها و فضیلتهای زیادى وعده داده شده است. با توسل به ادبیات روانشناسی، سوگواری و گریه را برای بهداشت روانی و شادابی فرد و جامعه زیانبخش ارزیابی کردهاند. در این شرایط، به نظر میرسد عموم مردم، به ویژه نسل جدید، دو پیام متعارض دریافت میکنند و قاعدتاً با "ناهماهنگی شناختی" مواجه میشوند؛ ناهماهنگی بین پرداختن به عزاداری و حفظ بهداشت روانی.

بر اساس یافتههای روانشناسان اجتماعی، از جمله لئون فستینگر، این ناهماهنگی شناختی به عنوان یک عامل انگیزشی عمل کرده و افراد برای حل تعارض به وجود آمده و کاهش ناهماهنگی شناختی، برانگیخته میشوند تا یکی از شناختها را به نفع دیگری تعدیل کنند. لذا این سؤال مطرح میشود که آیا گریه و سوگواری براى امام حسین(ع)، نشانهای از رفتار افسردهوار و حالتى بیمارگونه است؟ آیا برای حفظ نشاط و شادی بهتر نیست از شرکت در مجالس عزاداری امام حسین پرهیز شود؟

اما طبق یافته های محققان به نظر میرسد برگزاری مراسم سوگواری برای امام حسین میتواند به پرورش شخصیت سالم کمک کند.

در اینجا به چند دلیل اشاره میشود:

احساس همدلی و شفقت

از نظر روانشناسی، یکی از ویژگیهای افراد بزرگسال و رشدیافته خروج از خود محوری و احساس همدلی است. براساس نظریه پیاژه و پژوهشهای کهلبرگ، انتظار میرود افراد در اثر تحول شناختی و اخلاقی از خودمحوری خارج شده و بتوانند خود را در جایگاه دیگران قرار دهند تا دیدگاه و احساس آنها را تجربه کنند. اینگونه تحول در همه فرهنگها و جوامع مطلوب بوده و وقفه یا کندی آن نشانه نابهنجاری رشد انسان تلقی میشود. احساس همدلی و شفقت، در طول تاریخ بشر، به عنوان آرمانی پایدار و یک اصل اخلاقی جهان شمول پذیرفته شده است. از این نظر، افرادی که در مقابل اخبار مربوط به قیام و شهادت و مصائب امام حسین و یارانش متأثر نمیشوند، به عنوان افراد فاقد احساس همدلی، بیمار شمرده مى شوند؛ البته شرط صحت این ادعا این است که فرد با اخبار مربوط درگیر شود، استدلال درستی از موقعیت داشته باشد، از نظر هیجانی برانگیخته شود و نسبت به موضوع دلبستگی پیدا کند. بنابراین، حداقل در مورد شیعیان که به امام حسین دلبستگی دارند، سوگوارى نکردن، می تواند به عنوان نشانه بیمارى و یا رفتارى نابهنجار تلقی شود.

تأثیر عمیق بر دیگران

بنا به گفته "جفری.ای.کاتلر" ، نویسنده کتاب "زبان اشکها"، گریه علاوه بر اینکه از لحاظ فیزیولوژیکی باعث نرم شدن چشم و خروج مواد سمی از آن میشود، روابط میان انسانها را محکمتر میکند. گریستن همانند خندیدن، با ایما و اشاره سخن گفتن، قیافه گرفتن، فریاد کشیدن و سایر اشکال زبان بدن، وسیلهای مؤثر برای برقراری ارتباط است. اشک چشم، گویشی بیصدا اما حاوی صدها پیام مختلف است. از نظر کردارشناسان و روانشناسان تکاملی، گریه یک فریاد رنج است که در کودکان خردسال موجب پیوستگی به مظهر دلبستگی و حفظ بقا میشود.

پالایش و تخلیه هیجانی

صرف نظر از اعتقادات دینی، گریستن براى شخص مصیبتزده، میتواند اثری شفابخش داشته باشد. بنا به گزارش کاتلر، "مارگارت کرپو" در مطالعه خود به این نتیجه رسیده که افرادی که بسیار گریه میکنند و نسبت به گریه نگرش مثبتی دارند، از لحاظ عاطفی و جسمی سالمتر از افرادی هستند که اصلاً گریه نمیکنند یا گریستن را بیهوده میپندارند. مرور خاطرات تلخ، یکى از راه هاى تخلیه هیجانی و کاهش دردهای جانکاه است؛ به طوری که صحبت کردن درباره مصائب شخص مورد علاقه و بیان ویژگى هاى خوب او، جملگى در تسکین داغدیدگى مؤثر است. گریستن موجب رهایى از فشارهاى هیجانى می شود. راز مؤثر واقع شدن گروهدرمانی هم در همینجا نهفته است. گروهدرمانى، یکى از راه هاى مؤثرکاهش فشارهاى ناشى از داغدیدگى است. ایجاد امید، تبادل اطلاعات، عمومیسازی مشکل، یادگیرى مشاهدهای و تخلیة هیجانی از عواملی هستند که درجریان گروهدرمانی دخالت دارند و در کاهش درد و فشار روانى ناشى از داغدیدگى مؤثر واقع میشوند.

از آن چه بیان شد نباید نتیجه گرفت که هر نوع رفتاری در قالب عزاداری برای امام حسین آثار مثبت در پی دارد. تردیدی نیست که از مراسم عزاداری امام حسین طنینهای مختلفی به گوش میرسد؛ عزاداران با درجات متفاوتی از خلوص در محافل حاضر میشوند و مقاصد آنان بسیار متفاوت است؛ به طوری که میتوان ادعا کرد، برخی از نمایشهای رفتاری در قالب سوگواری ممکن است آثار تربیتی نامطلوب داشته و برای سلامتی فرد و جامعه نیز مخرب باشد.

منبع: دانشنامه ی روانشناسی و علوم تربیتی میگنا
-

مشاوران برتر...